Chi trả cho lưu trữ năng lượng: Kinh nghiệm quốc tế hàm ý chính sách cho Việt Nam

Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng toàn cầu và nhu cầu ngày càng tăng về hệ thống điện ổn định, linh hoạt, lưu trữ năng lượng (Energy Storage) đang trở thành một phần không thể thiếu. Sau hai bài viết về khung giá điện mặt trời tích hợp BESS (Battery Energy Storage System) và cơ chế ghi nhận giá trị của lưu trữ năng lượng trong hệ thống điện, một câu hỏi tiếp theo được đặt ra: "Các quốc gia trên thế giới đang chi trả cho các hệ thống lưu trữ năng lượng như BESS và thủy điện tích năng theo những cơ chế nào?"

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy doanh thu của các dự án lưu trữ không chỉ đến từ bán điện năng mà còn từ các dịch vụ phụ trợ như công suất, dự phòng và các dịch vụ hỗ trợ hệ thống khác. Bài viết này sẽ phân tích các cơ chế chi trả cho lưu trữ năng lượng trên thế giới và rút ra hàm ý chính sách cho Việt Nam.

Tổng quan về lưu trữ năng lượng

Lưu trữ năng lượng là công nghệ cho phép lưu trữ năng lượng điện dưới dạng hóa học, cơ học, nhiệt hoặc điện từ để sử dụng sau này. Các loại hình lưu trữ năng lượng phổ biến bao gồm:

• Battery Energy Storage System (BESS): Hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin, ngày càng phổ biến nhờ công nghệ lithium-ion phát triển nhanh chóng và chi phí giảm mạnh.
• Thủy điện tích năng (Pumped Hydro Storage): Công nghệ lâu đời nhất và quy mô lớn nhất, sử dụng năng lượng dư thừa để bơm nước lên hồ chứa cao hơn, sau đó phát điện khi cần thiết.
• Nén khí (Compressed Air Energy Storage - CAES): Lưu trữ năng lượng dưới dạng nén khí trong các kho ngầm.
• Hydro xanh: Sử dụng năng lượng dư thừa để sản xuất hydro từ nước, sau đó sử dụng hydro để phát điện khi cần.

Mỗi loại hình lưu trữ năng lượng có đặc điểm kỹ thuật và kinh tế khác nhau, đòi hỏi các cơ chế chi trả phù hợp để thu hút đầu tư.

Cơ chế chi trả cho lưu trữ năng lượng: Kinh nghiệm quốc tế

Các quốc gia trên thế giới đang áp dụng nhiều cơ chế chi trả khác nhau cho lưu trữ năng lượng, tập trung vào các giá trị mà công nghệ này mang lại cho hệ thống điện.

1. Thị trường năng lượng

Thị trường năng lượng là nơi lưu trữ năng lượng có thể tạo doanh thu thông qua việc mua điện khi giá thấp và bán điện khi giá cao. Các cơ chế chính bao gồm:

• Thương mại chênh lệch giá (Arbitrage): Lưu trữ năng lượng mua điện khi giá thấp (ví dụ: ban đêm) và bán khi giá cao (ví dụ: giờ cao điểm).
• Cung cấp dịch vụ phụ trợ: Tham gia vào các thị trường phụ trợ như cân bằng năng lượng, hỗ trợ tần số, dự bị vận hành.
• Tham gia thị trường ngày trước (Day-ahead market): Đấu giá cung cấp điện năng cho các giờ trong ngày tiếp theo.

Để tham gia vào thị trường năng lượng, lưu trữ năng lượng cần đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật và được công nhận là một bên tham gia hợp pháp trong thị trường.

2. Dịch vụ phụ trợ công suất và dự phòng

Lưu trữ năng lượng có thể cung cấp các dịch vụ phụ trợ quan trọng cho hệ thống điện:

3. Các cơ chế đặc thù

Bên cạnh thị trường năng lượng và dịch vụ phụ trợ, nhiều quốc gia đã phát triển các cơ chế đặc thù để hỗ trợ lưu trữ năng lượng:

• Khung giá đặc biệt (Special contracts): Các hợp đồng dài hạn với điều khoản chi trả riêng biệt cho các dịch vụ mà lưu trữ năng lượng cung cấp.
• Trả phí công suất (Capacity payments): Trả tiền dựa trên công suất có sẵn của hệ thống lưu trữ, không phụ thuộc vào lượng điện thực tế sản xuất.
• Trả phí định vị (Location-based payments): Chi trả cao hơn cho các dự án lưu trữ đặt ở vị trí chiến lược giúp giảm tắc nghẽn mạng lưới.
• Cơ chế đấu thầu (Auctions): Chính phủ tổ chức đấu thầu để lựa chọn các dự án lưu trữ và chi trả dựa trên kết quả đấu thầu.

Kinh nghiệm từ các quốc gia đi đầu

1. Úc

Úc là một trong những quốc gia có thị trường năng lượng phát triển nhất với các cơ chế chi trả minh bạch cho lưu trữ năng lượng:

• Thị trường năng lượng Úc cho phép lưu trữ năng lượng tham gia đầy đủ vào các thị trường ngày trước và trong ngày.
• Cơ chế "Ancillary Services Market" cho phép lưu trữ năng lượng cung cấp các dịch vụ phụ trợ và được chi trả dựa trên nhu cầu thực tế của hệ thống.
• Chính phủ Úc hỗ trợ tài chính cho các dự án lưu trữ năng lượng thông qua chương trình "Energy Storage Target".

2. Hoa Kỳ

Hoa Kỳ có thị trường năng lượng phân mảnh với các cơ chế chi trả khác nhau ở mỗi tiểu bang:

• Tại California, cơ chế "Self-Scheduling" cho phép chủ sở hữu hệ thống lưu trữ tự quyết định thời điểm mua/bán điện để tối đa hóa lợi nhuận.
• Tại New York, cơ chế "Reforming the Energy Vision (REV)" khuyến khích lưu trữ năng lượng tham gia vào thị trường phụ trợ và cung cấp dịch vụ cho mạng lưới.
• Federal Energy Regulatory Commission (FERC) ban hành Quy tắc 841, yêu cầu các thị trường truyền tải phải công nhận và bồi thường cho các dịch vụ từ lưu trữ năng lượng.

3. Châu Âu

Châu Âu có nhiều chính sách hỗ trợ lưu trữ năng lượng, đặc biệt là trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng:

• Đức phát triển cơ chế "Auction-based capacity market" để hỗ trợ phát triển lưu trữ năng lượng.
• Vương quốc Anh có cơ chế "Balancing Mechanism" cho phép lưu trữ năng lượng tham gia vào việc cân bằng cung-cầu điện.
• Liên minh Châu Âu ban hành "Energy Storage Package" với các khuyến nghị để thành viên tạo điều kiện thuận lợi cho lưu trữ năng lượng.

4. Các quốc gia khác

Hàm ý chính sách cho Việt Nam

Dựa trên kinh nghiệm quốc tế, Việt Nam có thể xây dựng các chính sách chi trả cho lưu trữ năng lượng như sau:

1. Xây dựng khung pháp lý rõ ràng

• Hoàn thiện khung pháp lý để công nhận lưu trữ năng lượng như một bên tham gia hợp pháp trong thị trường điện.
• Xây dựng quy trình đăng ký và phê duyệt các dự án lưu trữ năng lượng.
• Xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật cho các hệ thống lưu trữ năng lượng.

2. Phát triển thị trường năng lượng linh hoạt

• Cho phép lưu trữ năng lượng tham gia vào thị trường bán buôn điện qua các kênh đấu giá và đàm phán.
• Xây dựng thị trường phụ trợ để lưu trữ năng lượng có thể cung cấp các dịch vụ như hỗ trợ tần số, dự bị vận hành.
• Xây dựng cơ chế định giá phản ánh đúng giá trị của lưu trữ năng lượng đối với hệ thống.

3. Cơ chế chi trả đặc thù

• Xây dựng khung giá đặc biệt cho các dự án lưu trữ năng lượng tích hợp với điện mặt trời và điện gió.
• Phát triển cơ chế trả phí công suất để khuyến khích đầu tư vào lưu trữ năng lượng quy mô lớn.
• Xây dựng cơ trợ cấp hoặc ưu đãi tài chính cho các dự án lưu trữ năng lượng công nghệ mới hoặc tại các vùng sâu vùng xa.

4. Thúc đẩy nghiên cứu và phát triển

• Khuyến khích các dự án thí điểm để đánh giá hiệu quả kinh tế-kỹ thuật của các loại hình lưu trữ năng lượng khác nhau.
<>Hỗ trợ nghiên cứu phát triển công nghệ lưu trữ năng lượng phù hợp với điều kiện Việt Nam.
• Xây dựng chương trình đào tạo nguồn nhân lực cho lĩnh vực lưu trữ năng lượng.

Kết luận

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc xây dựng các cơ chế chi trả phù hợp là yếu tố then chốt để thúc đẩy phát triển lưu trữ năng lượng. Việt Nam cần tham khảo các mô hình thành công trên thế giới và điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện cụ thể của mình.

Lưu trữ năng lượng không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là công cụ kinh tế quan trọng để đảm bảo an ninh năng lượng, ổn định hệ thống điện và thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo. Việc xây dựng cơ chế chi trả minh bạch, hiệu quả sẽ thu hút đầu tư và đẩy nhanh quá trình hiện đại hóa hệ thống điện Việt Nam.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu phát triển bền vững và giảm phát thải carbon, việc phát triển lưu trữ năng lượng với các cơ chế chi trả hợp lý là bước đi cần thiết để chuyển đổi thành công sang nền kinh tế năng lượng sạch.

Hashtag: #lutrungnangluong #BESS #thuydienichtnang #chinhsachnangluong #chuyendoinhietlieu